سمینار شهرهای آینده

12 تیر،1396

این گزارش ویژه از همایش 20 ساعته پروفسور کرمونا Mattew Carmona با موضوع " سمینار و کارگاه آموزشی شهر آینده" در دانشگاه علم و صنعت می باشد که در تاریخ 15 و 16 بهمن برگزار شد و توسط خانم مروارید بستان بان کارشناس ارشد طراحی محیط زیست از دانشگاه تهران تهیه شده است.متیو کرمونا از برجسته ترین شهرسازان بریتانیا و استاد  برنامه ریزی و طراحی شهری در دانشگاه UCL  است که مدت 8 سال نیز ریاست این دانشگاه را بر عهده داشتند ،  با مطالعه این گزارش می توان از جدید ترین نظریات کاربردی در طراحی " فضاهای عمومی شهری" در دنیا که در این همایش برگزار شد ، مطلع شده و بهره ببرید .

در این همایش پروفسور کرمونا به نوین ترین و چالش بر انگیز ترین بحث های طراحی در محیط های شهری می پردازد " ارتقای کیفیت محیطی از طریق طراحی نوین شهری و مدیریت آن" .  

بیشتر مقالات و کتاب های جدید ایشان در ارتباط با توسعه ی شهر و فضا های عمومی شهر است. هدف اصلی تلاش های اخیر ایشان از اجرای همایش ها و کارگاه های مشابه در سر تاسر دنیا، توجه کردن به "عوامل کیفی" به جای " پارامتر های کمی" در طراحی شهر و فضا های عمومی در شهر است که این خود نگاه عمیق ایشان را در راستای ایجاد "شهر های پایدار" نشان می دهد که در جهان امروزی بسیار حایز اهمیت است.

رویکرد ها در جهت  توسعه شهر های جدید از نقطه نظر ایشان شامل موارد زیر است:

توسعه ی پایدار، برند سازی مشارکتی، طراحی خلاق و کار آفرین، اکولوژی شهری، طراحی شهری هوشمند، طراحی شهری مبتنی بر توسعه ی حمل و نقل، طراحی شهری با توجه به الزامات زیست محیطی

توجه به این "رویکرد های کیفی" به شما کمک بسیاری می کند تا در طراحی های خود رویکردی متناسب با مباحث روز دنیا در طراحی داشته باشید، همان رویکردی که بزرگانی مانند پروفسور متیو کرمونا و دیگر طراحان شهری برجسته دنیا امروزه به آن ها معتقدند و ما در ادامه این گزارش به بررسی آن ها خواهیم پرداخت.

اما در اینجا یک سوال مهم مطرح است که: کار اصلی یک طراح شهری چیست و این مسئولیت با گذر زمان چه تغییری کرده است؟

در واقع مسولیت یک طراح شهری " در واقع مسولیت یک طراح شهری “PLACEMAKING” است که در دل خود “PLANMAKING” را نیز در بر دارد . برای مفهومی تر شدن این مطلب به مقایسه ی بحث PLACEMAKING در گذشته و حال می پردازیم. تفکر های سنتی طراحی شهری و فاکتور هایی که در گذشته برای PLACEMAKING مورد توجه قرار می گرفت. 

اما در طول زمان دو مبحث بسیار مهم یعنی "پایداری" و " سلامتی" به الگوی بالا اضافه شد و نظریات و مفهوم طراحی شهری را دگرگون کرد. در این میان مطالعه ی کتاب " محیط های پاسخده" و نظریات Francis Tibbalds دید عمیق تری را در مورد مطالب بالا به شما می دهد.

اهداف اصلی در طراحی شهری از دیدگاه پروفسور متیو کرمونا:

1-به طراحی مکان ها بیشتر از معماری و نحوه ی اجرای ساختمان ها توجه کنیم.

2-با فروتنی و تواضع از گذشته و حال درس بگیریم و در آینده از آن ها در طراحی فضا های شهری استفاده کنیم.

3-با طراحی خود ترکیب متنوعی از کار بری ها را در شهر های بزرگ و کوچک مور حمایت و پشتیبانی قرار دهیم.

4-در مقیاس انسانی طراحی کنیم.

5-طوری طراحی کنیم که افراد پیاده در پیاده روی خود دارای آزادی عمل باشند.

6-با طراحی خود نیاز های تمامی بخش های جامعه را بر آورده کنیم و دراین مسیر با خود آن ها در طراحی مشورت کنیم.

7-یک محیط خوانا و قابل درک بوجود بیاوریم.

8-چیز هایی بسازیم که با تغییر شرایط بتوانند خودشان را تطبیق دهند و ادامه پیدا کنند که این خود یکی از مهم ترین مفاهیم در طراحی است. برای مثال: ساختمانی که در طول زمان تغییر کاربری زیادی داشته است اما همچنان به بقای خود ادامه داده است.

9-تغییرات را در مقیاس های کوچک اعمال کنیم نه در مقیاس خیلی کلان و  باید توجه کنیم که بخش های خرد و کوچک چگونه کار خواهند کرد و با هم ارتباط دارند و آنها را در طراحی خود مورد نظر قرار دهیم.

10-  با تمامی معانی موجود، خوشی و لذت بصری و نیز نشاط در محیط ساخته شده نیز از نکات مورد توجه در طراحی شهری باید در نظر گرفته شود.

برای توضیح بیشتر مفاهیم بالا که از اصول توسعه ی پایدار شهری هستند و همچنین اطلاع از جدید ترین راهبرد های توسعه ی شهری پیشنهاد می شود که حتما National Planning Practice  Guidance NPPG  را مطالعه کنید.

در طول زمان اشخاص بسیاری هستند که برای توسعه ی شهر الگو های متنوعی را ارایه داده اند و یکی از آن ها که از پدران اندیشه ی طراحی شهری است آقای: Christopher Alexander  است که با در نظر گرفتن عوامل متعددی که شهر به آن ها متکی است 253 الگو را برای طراحی شهر مطرح کرده است.

 در اینجای سمینار پروفسور کرمونا در راستای نحوه ی عملکرد و نتیجه استفاده از الگو های مختلف در طراحی شهری جمله ی بسیار زیبایی را بیان کردند که برای ما بسیار دلنشین بود: "الگو ها برای طراحی مثل اجزای زبان هستند که در کنار هم می توانند مثل شعر شوند و معنی داشته باشند." واینگونه است که استفاده از یک الگو در طراحی شهری می تواند یک فضای عمومی را در نگاه عامی مردم "خوب" یا "بد" جلوه دهد.

در ادامه ی همین مطلب یک مقاله ی مشهور از کریستوفر الکساندر داریم با نام: “CITY IS NOT A TREE”. با خواندن این مقاله خواهیم فهمید که الگوی شهر مانند الگوی یک درخت ساده است اما در واقع شهر ها بسیار پیچیده هستند.

از دیدگاه پروفسور کرمونا یک نمونه ی بسیار خوب در طراحی شهری، طراحی مجدد شهر بیرمنگهام Birmingham در انگلیس است که تا قبل از سال 1990 به خاطر طراحی غلط روند فرسایشی داشته است اما با درس گرفتن از مشکلات گذشته در طراحی قبلی طراحان مواردی را در راس کارشان قرار دادند و همه ی اصول جدید را بعنوان راهبرد فعال برنامه ریزی شهر در نظر گرفتند که باعث شد در طراحی مجدد شهر بیشتر مشکلات قبلی حل شوند.

اما در گذشته چه مشکلاتی در طراحی شهر بیرمنگهام وجود داشت که مردم حاضر به زندگی در مرکز این شهر نبودند؟

1-در گذشته انسان ها و پیاده رو ها در زیر شهر طراحی می شدند.

2-ساختمان ها فاقد مقیاس انسانی بودند.

در نتیجه با در نظر گرفتن "فاکتور های کیفی" و " ارتقای کیفیت فضا های باز شهری مردم امروزه راغبند تا برخلاف قبل در مرکز شهر زندگی کنند. با بررسی طراحی قدیمی شهر لندن با مسایلی در طراحی شهری مواجه می شویم که در طراحی بسیاری از فضاهای شهری در سر تا سر دنیا مورد انتقاد قرار می گیرد. ما می توانیم با درس گرفتن از آن ها از تکرار این اشتباهات در طراحی فضا های عمومی شهر جلوگیری کنیم، پس به موارد زیر در این مورد توجه کنید:

انتقاد از فضا های شهری:

1-فضا هایی که در طراحی مورد غفلت قرار گرفتند و به آنها توجه لازم نشده است.

2-فضاهایی که مورد تجاوز قرار گرفته اند، مثل مکانهایی که خودرو ها برای پیاده ها مزاحمت ایجاد می کنند و پیاده ها برای راه رفتن حریم بخصوصی ندارند.

3-فضا هایی که در آن ها تمام افراد قادر به استفاده از از فضا نیستند. به طور مثال فضا هایی باید برای معلولین نیز طراحی شود تا همه ی اشخاص بتوانند بطور یکسان از فضا بهره برداری کنند.

4-تفکیک فضا هایی برای ثروتمندان و جدا سازی از بقیه خود یکی دیگر از انتقاد هایی است که به برخی فضا های طراحی شهری وارد است.

5-فضا هایی که منزوی هستند و ارتباط خود را با بقیه ی اجزای شهر از دست داده اند.

6-خصوصی سازی و خارج کردن فضا های عمومی از دسترس عموم مردم.

7-فضا های رو به زوال و نابودی که برای انسان ها غیر قابل مصرف هستند.

8-طراحی فضا های من در آوردی و نامناسب.

9-بحث جرایم و نا امنی ها در فضا های طراحی شده.

یک پیشنهاد بسیار عملی که پروفسور در طراحی مجدد شهر لندن عنوان کردند و می توان از آن بعنوان نقطه ی شروع در طراحی استفاده کرد این است که در ابتدا فضا ها را به دسته های کلی تقسیم بندی کنیم، مثل فضا های میراثی و غیره. با این کار ما وارد مرحله ی طراحی برای فضا های عمومی شهر در مقیاس طراحی راهبردی می شویم. اما بعد از تفکیک کلی فضا و در مقیاس طراحی راهبردی، برای تکامل طرح لازم است که سه نکته ی مهم را مورد توجه قرار دهیم:

1-تکامل یک پروسه هست و باید "تدریجی" و "در طول زمان" صورت بگیرد و یک فرآیند آنی و لحظه ای نست.

2- تکامل طرح باید بنا به نیاز ها و تمایلات مختلف و متناسب با علایق مختلف انجام گیرد.

3-مسولیت و حقوق تمام افراد و بهره برداری از فضا های شهری باید به یک اندازه باشد.

 

با توجه به اینکه هدف ما از طراحی " تکامل و ارتقای کیفی ویژگی های فضا های عمومی" است، در اینجا لازم است تا ویژگی های فضا های عمومی را بدانیم.

ویژگی های فضا های عمومی در مقیاس محلی:

       

1-فضایی را طراحی نکنیم که از فضا های دیگر جدا باشد و در انزوا باشد.

2-در آن ها فضا های جمعی جذاب تری مثل کافه ها و جاه هایی که حیاط کوچک دارند طراحی کنیم که مردم می توانند در آن ها تعاملات اجتماعی داشته باشند.

3- پر معنی بودن و هدفدار بود.

4-درست است که بحث تفکیک فضا های عمومی و خصوصی در شهر مطرح است ام می توان در برخی فضا ها یک فضای مشترک را طراحی کرد.

5-توازن میان آمد و شد پیاده و سواره.

6- احساس امنیت و راحتی ( این بحث در مقابل بحث جرایم و نا امنی در فضا های شهری است.)

7-فضا هایی که شبیه به هم هستند زیاد جالب نیستند. فضا ها باید شخصیت خودشان را داشته باشند و متناسب با نیاز ها و غیره طراحی شوند. 

اما یک سوال مهم دیگر در اینجا مطرح می شود اینکه، آیا طراحی شهری خود باعث افزایش قیمت و اضافه شدن ارزش های مادی به فضا های طراحی شده می شود؟ در اینجا به بررسی ارتباط بین بحث "کیفی طراحی شهری خوب" و "موضوع کاملا کمی اقتصادی" می پردازیم.

همیشه یک جبهه گیری برای صرف پول در جهت ارتقای کیفیت محیطی وجود دارد، یعنی به گونه ای همه بر این باورند که " بیشتر بفروش و ارزان بساز" . متاسفانه نظام ارزش گذاری املاک ما اصلا مشخص نیست که بر چه مبنایی است و روش قیمت گذاری املاک در سر تا سر دنیا علمی نیست بلکه فقط بر اساس قیمت قبلی آن تایین می شود. اما واقعیت این است که طراحی شهری خوب از جنبه های مختلف به فضا ارزش می دهد و شایسته ی صرف هزینه است. این جنبه ها شامل موارد زیر است:

1- از لحاظ اقتصادی

2- از لحاظ ساختاری

3- از لحاظ تجربی

4- از لحاظ پروسه های مربوط به طراحی

در ادامه هر کدام از این چهار مورد که به اهمیت تاثیر متقابل کیفیت فضا و بحث اقتصادی اشاره دارد را توضیح خواهیم داد.

1. موارد اقتصادی : اگر فضا هایی را که دارای معیار هایی هستند که بتوان آن ها را "فضای مطلوب " نامید را با جاه هایی مقایسه کنیم که معیارهای مطلوب طراحی فضا را ندارند مقایسه کنیم می توانیم به این سوال پاسخ دهیم که آیا طراحی فضای شهری در جهت ارتقای کیفیت به فضا ارزش اقتصادی هم می دهد یا خیر؟ و چگونه؟

  • جواب این است که طراحی فضای شهری در جهت ارتقای کیفیت باعث افزایش "ارزش های اقتصادی و ارزش های محیطی و ارزش های اجتماعی" می شود. پس بله از طریق تشویق به اجاره و ... تراکم بیشتر و دید مثبت افراد آن منطقه برای تولید و ... مثبت تر می شود و عوامل دیگر باعث افزایش ارزش های اقتصادی می شود. همچنین طراحی خوب از طریق عوامل مختلف باعث افزایش ارزش های محیطی و اجتماعی می شود.

2. موارد ساختاری : برای مثال خیابان high street لندن که با توجه موقعیت قرارگیری در شهر و اختلاط کاربری های موجود در منطقه می توان آن را به عنوان فضایی با حس مکان بالا نامید که برای افراد جذابیت دارد . ساختاری خطی و کاربری های جذاب این خیابان محلی برای خرید و گذران وقت افراد شده است .

3. موارد تجربی : بررسی ارتقای کیفیت های محیطی از لحاظ تجربی:

حرکات را بررسی کردند و به صورت MAP  در آوردند و با اشخاصی که در فضا فعالیت می کردند مصاحبه کردند. "مصاحبه با مردم " و "اینکه چگونه از فضا استفاده می کنند" دو تا کلید مهم است که به ما نشان می دهند که فضا را چطور باید طراحی کنیم.

4. پروسه های مربوط با طراحی : یک روش جدید در طراحی استفاده از " “DESIGN CODE در طراحی است. این " کدهای طراحی" در اینترنت و در سایت رسمی خود پروفسور کرمونا در دسترس قرار دارد. در این دیدگاه استفاده از " کد های طراحی" بخصوص در طراحی مقیاس بزرگ تر بسیار مهم هستند.در این دیدگاه طراحی شهری را مثل تکه های لگو می بینند که کنار هم می گذاریم و چیزی را می سازیم.

اما با توجه به مطالبی که تا اینجا گفته شد، اگر بخواهیم بطور مفید جمع بندی کنیم، چه مواردی را باید بطور عملی در فضا های شهری مورد استفاده قرار دهیم تا یک طراحی شهری پایدار را در پیش بگیریم؟

در اینجا 9 مورد برای طراحی شهری پایدار وجود دارد که چکیده ی جدید ترین مطالعات در این زمینه است:

1- طراحی پایدار با استفاده از منابع تجدید پذیر. البته همانطور که در مقاله های پروفسور کرمونا به آن اشاره شده است، فناوری فقط بخشی از راه حل است که بتوانیم از آن در طراحی پایدار با استفاده از انرژی های تجدید پذیر استفاده کنیم. پس ما نباید فریب فناوری را زیاد بخوریم. مثلا استفاده از خودرو های بدون راننده و ... که مشکلات ترافیکی را کم می کند و راه حل های اینچنینی تاثیر خیلی اندکی در جهت طراحی های پایدار با استفاده از منابع تجدید پذیر دارند.

2- بسیار مهم است که ما در هر فضا دقیقا بدانیم که آیا دی اینجا نیاز به " استفاده ی مجدد" از چیزی را داریم یا اینکه نیاز به  " کاستن آن چیز" را در فضا داریم. یعنی با توجه به اینکه آن چیزی که در فضا وجود دارد مفید بوده یا غیر مفید بوده است، تصمیم می گیریم که آن چیز را " مورد استفاده ی مجدد" قرار گیرد یا اینکه " کاهش پیدا کند".

3- چیز هایی بسازیم که با محیط اطرافش تطبیق کند و بماند.

4- در نظر گرفتن بحث تنوع و انتخاب برای استفاده کنندگان در طراحی.

5- ساختن با تراکم بالا

6-تمایز فضا های تاریخی از فضا های دیگر

7- حمایت از زیستگاه های جانداران

8- خود کفا کردن شهر و تامین منابع شهر از خودش. یعنی اینکه بتوانیم غذای یک محله را از خود شهر تامین کنیم. مثالNicosia در قبرس که خودشان بطور مثال در حیاط هایشان انگور می کارند و انگوری که حاصل طحمت خودشان است را مصرف می کنند. یعنی در محله خانواده ها مواد غذایی تولید کنند و کشاورزی داشته باشند.

در نتیجه ما می خواهیم با طراحی مجموعه ای " خود پایدار” داشته باشیم. پس فناوری مثل پنل های خورشیدی و ... تمام راه حل ها برای طراحی پایدار وجود ندارد بلکه در مقیاس کوچک است که باید از نظر تولید غذا و کشاورزی به خودکفایی برسیم.

اگر در طراحی ها 9 مورد بالا را مورد مطالعه قرار دهیم بر مبنای اصول طراحی پایدار طراحی کرده ایم، که این قدم بسیار بزرگی در بوجود آوردن شهر های پایدار است.