باغ ایرانی

09 بهمن،1395

در ادبیات به باغ ایرانی "باغ سرا" و یا پردیس یا فردوس گفته می شده است. باغ ایرانی سه ساختار و طراحی منحصر به فرد دارد :

اول : در مسیر عبور جوی آب قرار دارد

 دوم : محصور است با دیوارهای بلند

سوم : در داخل باغ عمارت تابستانی و استخر آب قرار دارد.

باغ ایرانی یا باغسراهای ایرانی در کشورهای دیگر به پرشین گاردن شهرت دارد .

باغهای ایرانی در زمان پیدایش قنات ها ، در مسیر خروجی قنات ها ایجاد می شدند . نمونه هایی از این قبیل باغها را می توان در طبس ، یزد ، گناباد و بیرجند و مناطق کویری مشاهده کرد.

ریشه این باغ ها برمی گرد به باغ ایرانی پاسارگاد که به دستور کوروش ایجاد شد . کوروش کبیر شکل کاشته شدن درختان و هندسی سازی باغ و شمایل کلی آن را شخصا دستور داده بود . البته در دوران ساسانی نیز در جلوی کاخ ها و معابد باغهایی ایجاد می کردند .

قدیمی ترین سند تصویری از نظام باغهای ایرانی در نقش برجسته طاق بستان ، صحنه شکار خسروپرویز به تصویر کشیده شده است . ساختار کامل این باغها ارتباط فرهنگی و طبیعی عمیقی را نشان می دهد که نشانه ای است از سازگاری و همسویی نیازهای انسان و طبیعت .

اولین چهار باغ ها

برای یافتن مفاهیم موجود در فرم چلیپایی باغ و درک بهتر ریشه‌های آن لازم است که نخست علل ساخت اولین چهار باغ را بررسی کنیم. طبق یافته‌های باستان شناسی اولین باغی که با فرم چهار باغ در ایران شکل گرفته، باغ پاسارگاد است که توسط کوروش کبیر ساخته شد.

الف- علل ساخت باغ‌های بین‌النهرین

تاریخ دقیق شروع باغ سازی یا کشاورزی در بین النهرین معلوم نیست. مدارکی در عراق- در نزدیکی مرز ایران ، عراق و غربی ترین کوهپایه‌های زاگرس مرکزی - مربوط به نیمهٔ هزارهٔ ششم ق. م به دست آمده، که بیانگر پیشینهٔ آبیاری مزارع کشاورزی در کوه‌های زاگرس است.

ب- مفاهیم موجود در پاسارگاد

  1.  نظمی که نشان از عالم هستی دارد برای بیان قدرت شاه به کار می‌رود، آنچه از بررسی باغ سازی در بین‌النهرین حاصل گشته نشان می‌دهد که از باغ‌های ساخته شده در زمان نزدیک به هخامنشیان، برای نشان دادن قدرت سیاسی کشور استفاده می‌شد، یعنی فضا را به گونه‌ای طراحی می‌کردند که با انها کشورهای تابعه و خراج گزاران مراجعه کننده، بفهمانند که توسط حاکمی قدرتمند اداره می‌شوند. با توجه به تأثیر پذیری هخامنشیان از بین‌النهرین و همچنین توجه به این نکته که پاسارگاد کاخ - باغی حکومتی بوده می‌توان این برداشت را داشت یکی از دلایل ساخت پاسارگاد نشان دادن قدرت سیاسی هخامنشیان بوده است.
  2. ایجاد ارتباط بین باغ و کاخ هنگامی که کوروش به سلطنت رسید به تأثیر از باغ‌های بین‌النهرین کاخ باغی را ساخت که بیانگر قدرت هخامنشیان در پاسارگاد بود. باغ‌های آشور، یا مجزا از کاخ و معبد طراحی می‌گردید یا پیوسته با آن‌ها ساخته می‌شد. باغ کوروش، با توجه به ایوان‌های طویل موجود در کاخ‌های پیرامون محوطهٔ باغ، به عنوان بخشی هماهنگ و مکمل با کاخ‌ها بنا گشته. ترکیب کلی متشکل است از سه کوشک با ایوان هایی کشیده، در پیرامون یک محوطهٔ مستطیلی شکل.
  3. باغ ، تداعی کنندهٔ بهشت در ایران گل و گیاه و سبزه همیشه برای مردم جاذبهٔ خاصی دارد. دلایل آن را می‌توان به صورت زیر فرض کرد: اقلیم گرم و خشک و گرمای سوزان آفتاب و همچنین خاطرهٔ بد کویر و بیابان‌های خشک باعث ایجاد این علاقه شده است. وضعیت اقلیمی این منطقه، آن چنان جلوهٔ بدی در ذهن ایرانیان ایجاد کرده، که کویر را جای دیوان و ددان دانسته، در مقابل ، بهشت را همیشه باغی سرسبز و خرم تصور کرده‌اند. به همین دلیل باغ در ایران محیطی مقدس به شمار می‌آید.

هندسه

باغ‌های ایرانی را یا در زمین‌های مسطح ایجاد می‌کردند و باغ‌های دشتی بودند یا در زمین شیبدار، که امکان می‌داد باغ را با آبشارها و درختهای بیشتر، زیباتر ساخت. مانند باغ نظر ، باغ شازده ماهان و باغ تخت جمشید در باغ ایرانی توجه خاصی به شکل‌های هندسی می‌شد و شکل مربع که فاصله بین اجزاء باغ را ساده و روشن نشان می‌داد از اهمیت خاصی برخوردار بود. برای کاشت درخت، نخستین گام، دقت در تعیین فاصله محل کاشت از هر طرف بود و بدین ترتیب مربع‌هایی شکل می‌گرفت که از هر طرف می‌توان ردیف درختان را دید. در باغهای ایرانی علاوه بر عمارت یا کوشک اصلی بناها سردر هم بود که در حقیقت بیرونی باغ یا محل پذیرایی محسوب می‌شد. در میان کرت باغ ایرانی معمولاً گیاهانی می‌کاشتند که زیاد بلند نشوند و همیشه سبز و زیبا باشند. یک اصل مهم در باغ‌سازی ایرانی چشم انداز اصلی به شکل مستطیلی کشیده است.

در هندسه باغ ایرانی ۲ اصل مهم بود: سه کشیدگی در کنار هم و تقسیم باغ به مربع‌هایی که خود دارای تقسیماتی منظم و مربع شکل بودند.